Türk tarihinin en önemli dönemlerinden biri olan Göktürk Kağanlığı'na ilişkin bilinenleri değiştirebilecek nitelikte önemli bir akademik keşfe imza atıldı. ÇOMÜ Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile Ankara Üniversitesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen'in yürüttüğü ortak çalışmalar sonucunda, Bilge Kağan'ın Orhun Vadisi'nde surlarla çevrili bir idari merkez ve saray şehri kurduğu belirlendi. Moğolistan sınırları içerisindeki Hotont kasabası çevresinde tespit edilen yapı izlerinin, tarihi kaynaklarda sözü edilen bu kayıp yerleşimle doğrudan bağlantılı olduğu değerlendiriliyor.
13. Yüzyıldan Kalan Tarihi Not Araştırmaya Işık Tuttu
Bu önemli keşfin çıkış noktası, 13. yüzyılda yaşamış Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun bir şiirine düştüğü açıklama notu oldu. Prof. Dr. Gürhan Kirilen'in fark ederek Doç. Dr. Erkoç ile paylaştığı bu notta, Cengiz Han'ın veziri Yelü Chucai'nin oğlu olan Yelü Zhu'nun gençliğinde bölgeden geçerken gördüğü saray şehrinden bahsettiği anlaşıldı.
Şairin metninde, yapının Moğol İmparatorluğu'nun başkenti Karakurum'un yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında, Kül Tigin Yazıtı'nın ise 35 kilometre güneybatısında yer aldığı bilgisi yer aldı. Yapılan coğrafi hesaplamalar ve uydu görüntüsü incelemeleri neticesinde, söz konusu yerleşimin günümüzdeki Hotont kasabası yakınlarında bulunduğu saptandı. Uzmanlar, daha sonra 1230'lu yıllarda kurulan Karakurum'un da bu bölgedeki daha eski siyasi ve idari geleneğin bir devamı niteliğinde olabileceğine dikkat çekiyor.
Tonyukuk'un İtirazına Rağmen İnşa Edilmiş Olabilir
Çin kaynaklarında Bilge Kağan'ın surlarla çevrili bir başkent kurmak ve buraya Budist ile Taoist tapınaklar inşa ettirmek istediği, ancak danışmanı Tonyukuk'un yerleşik hayata geçmenin Göktürklerin askeri ve siyasi gücünü zayıflatabileceği gerekçesiyle bu projeye şiddetle karşı çıktı yönünde anlatımlar bulunuyor. Göktürk yazıtlarında yer almayan bu tartışmanın tarihçiler tarafından ihtiyatla değerlendirildiğini belirten Doç. Dr. Erkoç, yeni araştırmanın ise Bilge Kağan'ın başlangıçta bu fikirden vazgeçmiş olsa bile ilerleyen süreçte söz konusu saray şehrini inşa ettirmiş olabileceğini gösterdiğini ifade etti.
Göktürklerin Şehircilik Tarihi Yeniden Değerlendiriliyor
Çin kaynaklarında Göktürklerin sürekli otlak ve su kaynaklarını takip eden, sabit yerleşimleri bulunmayan topluluklar olarak yansıtıldığını hatırlatan uzmanlar, bu yaklaşımın sahadaki arkeolojik gerçeklerle bağdaşmadığını vurguluyor. Göktürk yazıtlarında bölgedeki kale ve şehirlerin varlığından söz edildiğini, yalnızca Orhun Vadisi'nde Uygur döneminden kalma yaklaşık 50 yerleşimin tespit edildiğini belirten araştırmacılar; Hotont çevresindeki kalıntıların detaylı yüzey araştırmaları ve kazılarla incelenmesi için girişimlerde bulunacaklarını kaydetti. Bu yeni bulgunun, Türklerin bozkır yaşamı ile gelişmiş şehircilik geleneğinin bir arada yürütüldüğünü kanıtlar nitelikte olduğu ifade ediliyor.




