Birinci Dünya Savaşı'nın en çetin dönemlerinde Medine'yi savunarak tarihe geçen Ömer Fahreddin Türkkan Paşa, askeri stratejisi, kararlılığı ve liderlik özellikleriyle yalnızca Osmanlı tarihinde değil, karşı cephede de iz bıraktı. İngilizlerin "Çöl Kaplanı" olarak andığı Fahreddin Paşa, imkansızlıklar içinde yürüttüğü savunma sırasında şehri, Mescid-i Nebevi'yi ve kutsal emanetleri korumak için büyük mücadele verdi.
Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Satan, İngiliz arşivlerine dayanan araştırmalarında Fahreddin Paşa'nın askeri yeteneklerinin İngilizler tarafından da takdir edildiğini belirterek, karşılarında sıradan bir komutan değil, ciddi bir askeri deha gördüklerini ifade etti. Sanat tarihçisi ve küratör Ömer Faruk Şerifoğlu ise Paşa'nın askeri kimliğinin yanı sıra fotoğrafçılığa duyduğu ilgiye dikkati çekti. Hayatı boyunca fotoğraf makinesini yanından ayırmayan Fahreddin Paşa'nın Medine'nin ilk hava fotoğraflarını çektiği, görev yaptığı farklı coğrafyalardaki insanları ve askeri faaliyetleri binlerce kareyle belgelediği belirtildi.
İngilizlerin Bölgesel Hesaplarına Karşı Medine Savunması
Prof. Dr. Ali Satan'ın değerlendirmelerine göre İngiltere, 19. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı halifesine alternatif oluşturabilecek güçler arayışına girdi. Hindistan'a uzanan ticaret yollarındaki çıkarlarını korumak ve İslam dünyasındaki etkisini artırmak isteyen İngiltere, Hicaz'da nüfuz sahibi Şerif Hüseyin ailesiyle yakın ilişkiler kurdu.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Mekke Şerifi Hüseyin'in Osmanlı yönetimine karşı ayaklanması durumunda kendisine bir Arap krallığı vaat edildi. Bölgedeki gelişmelerden şüphelenen Osmanlı yönetimi ise Fahreddin Paşa'yı Medine'ye komutan olarak gönderdi. Göreve başladıktan sonra yaptığı temaslarda Şerif Hüseyin'in isyan hazırlığında olduğunu tespit eden Paşa, durumu İstanbul'a bildirdi. 1916'da başlayan Arap isyanı Mekke ve çevresinde etkili olurken Fahreddin Paşa'nın komutasındaki birlikler Medine'yi teslim etmedi.
Satan, Paşa'nın askeri başarısının yanı sıra şehir halkının ihtiyaçlarını karşılamaya ve güvenliğini sağlamaya da önem verdiğini vurguladı. İngilizlerin de bu yönüyle Fahreddin Paşa'ya büyük saygı duyduğunu belirten Satan, onun zor şartlarda hem askerlerini hem de sivilleri yönetebilen güçlü bir lider olduğunu kaydetti.
Mütarekeye Rağmen Direnişi Sürdürdü
30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi'nin ardından Osmanlı birliklerinin silah bırakması ve cephelerin boşaltılması gündeme geldi. Ancak mütareke haberinin kendisine ulaşmasının ardından Fahreddin Paşa, emrin doğruluğundan şüphe ederek doğrudan İstanbul'dan teyit istedi.
Satan, Paşa'nın özellikle İngilizler üzerinden gelen haberlere temkinli yaklaştığını ve ordunun teslim edilmesi gibi önemli bir kararın güvenilir kaynaklardan doğrulanmasını istediğini belirtti. Hükümetten gelen bildirim üzerine bu kez padişahın iradesini talep eden Fahreddin Paşa, kendisini Medine'yi ve Hazreti Muhammed'in mescidini korumakla görevli bir komutan olarak görüyordu. Padişahın teslim emrinin ulaşmasının ardından direniş sona erdirilse de Paşa'nın mütareke sonrasındaki mücadelesi iki aydan fazla sürdü.
İngiltere Kutsal Şehirlere Doğrudan Saldırmaktan Kaçındı
İngiltere'nin Medine'ye yönelik askeri harekatta doğrudan ön plana çıkmamasının arkasında, sömürgelerindeki Müslüman nüfusun tepkisini çekmeme politikası bulunuyordu. Satan, İngilizlerin Mekke, Medine ve Kerbela gibi kutsal şehirleri doğrudan hedef almayacaklarını açıkladıklarını, bunun yerine Şerif Hüseyin ve oğullarının birliklerini kullandıklarını anlattı.
İngiltere'nin bölgedeki gelişmeleri perde arkasından yönlendirdiğini belirten Satan, Şerif Hüseyin'e Medine'nin ele geçirilmesi için düzenli ödenek sağlandığını da aktardı. Hüseyin'in aylık 125 bin sterlin olan tahsisatının Medine'nin alınması halinde 225 bin sterline çıkarılmasını istediğini ve bu miktarın ödendiğini kaydetti. İngiltere'nin temel hedefinin Müslümanlarla doğrudan karşı karşıya gelmeden Osmanlı'nın bölgedeki etkisini ortadan kaldırmak olduğunu ifade eden Satan, Hindistan'daki Hilafet hareketinin de İngiliz politikaları açısından önemli bir baskı unsuru oluşturduğunu dile getirdi.
Teslimi Kabul Etmedi, Malta'ya Sürgün Edildi
Padişahın teslim emrinin ardından Fahreddin Paşa, komutanları aracılığıyla İngilizlerle teslim şartlarını görüştü. Ancak kendisi teslim olmayı kabul etmeyerek türbenin yakınındaki bir medreseye çekildi ve burada kalacağını bildirdi. Satan'ın aktardığına göre Paşa'nın bu tutumu, komutanlık sorumluluğu nedeniyle ordunun teslim sürecini de aksatıyordu. Bunun üzerine emrindeki bazı subaylar tarafından tutuklanarak önce Şerif Hüseyin'in oğlunun birliklerine, ardından İngilizlere teslim edildi.
Kahire'de bir süre tutulduktan sonra Malta'ya sürgün edilen Fahreddin Paşa, burada yaklaşık iki yıl mahkum kaldı. Teslim edildiği sırada İspanyol gribine yakalandığı ve sağlık durumunun oldukça kötü olduğu belirtilen Paşa, buna rağmen askerlerinin durumunu öncelikli mesele olarak gördü. Satan, Fahreddin Paşa'nın teslim şartları belirlenirken hasta ve yaralı askerlerinin korunmasını, ihtiyaçlarının karşılanmasını ve kendilerine kötü muamele edilmemesini özellikle istediğini aktardı.
"Çöl Kaplanı" Lakabını Kazandıran Askeri Dehası
Fahreddin Paşa'nın "Çöl Kaplanı" olarak anılması, yalnızca Medine'deki uzun savunmasından değil, zor şartlarda gerçekleştirdiği başarılı askeri harekatlardan da kaynaklanıyordu. Satan, Paşa'nın bölgenin coğrafyasını, aşiret yapısını ve toplumsal ilişkilerini iyi bildiğini, bu bilgiyi askeri stratejisine yansıttığını belirtti. Gerçekleştirdiği baskınların sonuç vermesi ve hareket kabiliyeti, İngilizlerin gözünde güçlü bir komutan imajı oluşturdu.
İngiliz belgelerinde de "Türk Kaplanı" ve "Çöl Kaplanı" ifadelerinin kullanıldığını aktaran Satan, Paşa'nın askeri yeteneklerinin karşı tarafça da takdir edildiğini söyledi.

Medine'nin İlk Hava Fotoğraflarını Çekti
Fahreddin Paşa'nın hayatındaki dikkat çekici yönlerden biri de fotoğrafçılığa duyduğu ilgiydi. Sanat tarihçisi ve küratör Ömer Faruk Şerifoğlu, Paşa'nın çocukluk yıllarından itibaren fotoğraf makinelerine ilgi gösterdiğini ve bu merakını askerlik hayatı boyunca sürdürdüğünü anlattı.
Paşa'nın fotoğrafçılıkla tanışmasının babasının görev yaptığı dönemde, Fransız mühendislerin kullandığı fotoğraf makineleri ve dürbünlere duyduğu merakla başladığını belirten Şerifoğlu, İstanbul'a geldikten sonra annesinin verdiği harçlıkla bir fotoğraf makinesi aldığını ve dönemin tanınmış fotoğrafçılarından Boğos Tarkulyan'dan dersler aldığını kaydetti.
Fahreddin Paşa'nın çektiği fotoğrafların büyük bölümünün sanatsal kaygıdan çok belgeleme amacı taşıdığını vurgulayan Şerifoğlu, şu bilgileri verdi:
"Fahreddin Paşa sanat fotoğrafçılığından ziyade gördüğü yerleri, insanları ve askeri faaliyetleri kayıt altına alıyor. Medine'deyken uçaktan çektiği Medine'nin ilk hava fotoğrafları var."
Paşa'nın fotoğraf arşivinde askeri birliklerden şehir manzaralarına, törenlerden gündelik yaşama kadar çok sayıda görüntü bulunuyor. Suriye cephesindeki kabileler, kadınlar ve çocuklar da bu karelerde yer alıyor. Fahreddin Paşa, Medine görevinin ardından Kabil sefirliği sırasında da Hindistan ve Orta Asya'da fotoğraf çekmeyi sürdürdü. Malta'daki sürgün yıllarında dahi fotoğraf makinesini yanından ayırmadı. Geride bıraktığı binlerce fotoğraf, Osmanlı coğrafyasının sosyal ve askeri yaşamına ilişkin önemli bir görsel arşiv oluşturdu.
Milli Mücadele'ye Destek Verdi, Kabil Sefiri Oldu
Malta sürgününün ardından Türkiye'ye dönüşü uzun ve zorlu bir yolculukla gerçekleşen Fahreddin Paşa, Almanya, Rusya ve Batum üzerinden Anadolu'ya geçti. Ankara'ya ulaşmasının ardından Milli Mücadele'ye katılmak istediğini Mustafa Kemal Paşa'ya bildirdi.
Şerifoğlu'nun aktardığına göre Mustafa Kemal Paşa, Fahreddin Paşa'nın İslam dünyasındaki saygınlığından yararlanmak amacıyla kendisine Afganistan'ın başkenti Kabil'de sefirlik görevi verdi. Görev süresince Türkiye ile Afganistan arasındaki ilişkilerin geliştirilmesi için çalışan Paşa, Hindistan'ın bugünkü Pakistan bölgesini de ziyaret ederek Milli Mücadele'yi anlattı. Bu ziyaretlerinde Anadolu'daki bağımsızlık mücadelesine destek arayan Paşa, Hindistan'dan gelen yardımların organize edilmesinde de rol oynadı.

Fotoğrafları Ve Hatıraları Tarihe Işık Tutuyor
Fahreddin Paşa'nın hayatını uzun yıllardır araştıran Şerifoğlu, Paşa'nın oğulları Selim ve Orhan Türkkan ile yaptığı görüşmelerin ardından çok sayıda belgeye ve fotoğrafa ulaştı. Paşa'nın ailesi tarafından bazı cam negatiflerin İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi'ne (IRCICA) bağışlandığını belirten Şerifoğlu, bu arşivin gelecek kuşaklara aktarılmasının önemine işaret etti.
Fahreddin Paşa'nın hayatının yalnızca Medine savunmasıyla sınırlı olmadığını vurgulayan Şerifoğlu, onun askeri görevlerinin yanı sıra fotoğrafçılığı, diplomatik çalışmaları ve Milli Mücadele'ye katkılarıyla da çok yönlü bir kişilik olduğunu ortaya koydu. Medine'de gösterdiği direnişle tarihe geçen Fahreddin Paşa, askeri kararlılığı, kutsal emanetlere bağlılığı ve geride bıraktığı görsel arşivle Osmanlı tarihinin dikkat çeken isimleri arasındaki yerini koruyor.





