Küresel siyasetin kilitlendiği Orta Doğu denklemi, beklenmedik ve sarsıcı bir gelişmeyle yeni bir döneme giriyor. ABD ile İran arasında uzun süredir kapalı kapılar ardında yürütülen diplomatik temaslar, 14 maddelik devasa bir mutabakat metniyle sonuçlandı. İsviçre'de cuma günü imzalanması beklenen bu belge; nükleer programın geleceğinden, bölgedeki deniz trafiğinin serbest bırakılmasına ve ekonomik kalkınmaya kadar geniş bir alanı kapsıyor.
Bölgesel Ateşkes: Lübnan'dan Körfez'e Yeni Bir İklim
Mutabakatın en dikkat çeken yönü, tarafların bölgesel çatışmaları sona erdirme taahhüdü. 14 maddelik metin, Lübnan dahil tüm cephelerde savaşın derhal ve kalıcı olarak sona erdirilmesini emrediyor. Bu adım, bölgedeki gerilimi düşürmeyi hedefleyen "güç kullanmama" taahhüdüyle mühürleniyor. Özellikle deniz ticaretinin güvenliği konusunda atılan adımlar oldukça somut: ABD, uyguladığı deniz ablukasını kaldırarak trafiği 30 gün içinde savaş öncesi kapasitesine döndürmeyi; İran ise Basra Körfezi ile Umman Denizi arasındaki ticari akışı mayınlardan temizleyerek garanti altına almayı taahhüt ediyor.
Ekonomide "Büyük Rehabilitasyon" Hamlesi
İran ekonomisini yeniden yapılandırmayı hedefleyen mutabakat, ölçeğiyle dikkat çekiyor. ABD, bölgesel ortaklarıyla iş birliği yaparak İran'ın rehabilitasyonu için en az 300 milyar değerinde devasa bir finansman paketini garanti altına alıyor. Bu finansman, bankacılık, sigorta ve petrokimya sektörlerinde beklenen muafiyetlerle desteklenecek. İran’ın yurt dışında dondurulmuş olan tüm varlıkları ve kısıtlanmış fonları, Merkez Bankası’nın doğrudan erişimine ve kullanımına açılacak.
Nükleer Program: Silah Değil, Şeffaflık
Nükleer başlık konusunda taraflar, uzun vadeli bir "dondurma ve şeffaflık" modelinde uzlaştı. İran, nükleer silah üretmeyeceğine dair taahhüdünü yinelerken; taraflar, nihai bir anlaşmaya varılana kadar mevcut durumun korunacağını teyit etti. Bu süreçte:
-
ABD, İran'a yönelik yeni bir yaptırım uygulamayacak veya bölgedeki askeri varlığını takviye etmeyecek.
-
UAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı) kararları da dahil olmak üzere, İran’ın karşı karşıya olduğu tüm tek taraflı yaptırımlar, nihai anlaşmaya bağlı bir takvimle kademeli olarak sona erdirilecek.
Birleşmiş Milletler Güvencesi
Sürecin sürdürülebilirliği için tasarlanan mekanizma, doğrudan uluslararası hukuka bağlanıyor. İmzalanacak olan nihai anlaşma, BM Güvenlik Konseyi tarafından bağlayıcı bir kararla tescil edilecek. taraflar, 60 günlük bir müzakere periyodunda nihai metni formüle etmek üzere mutabık kaldı.
Bu mutabakat, Orta Doğu’daki dengeleri temelden sarsacak ve yeni bir jeopolitik gerçeklik inşa edecek nitelikte görülüyor. Cuma günü İsviçre’de atılacak imzalar, yalnızca iki ülke arasındaki buzları eritmekle kalmayacak, küresel enerji ve ticaret yollarında da yeni bir sayfa açacak.
