Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü'nde söylediği "Efendiler! Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz" ifadesinin arkasındaki süreç ve yaşananlar, bağımsızlık mücadelesinin en önemli dönüm noktasını oluşturuyor.
Tarihi Karara Götüren Siyasi Atmosfer
24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tescil edilmişti. Ancak devletin yönetim şeklinin henüz resmiyet kazanmaması ve bir cumhurbaşkanının seçilememiş olması, dış basında ve diplomasi çevrelerinde tartışmalara yol açıyordu.
27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve Meclis'in güvenini kazanacak yeni bir kabinenin kurulamayarak hükümet krizinin ortaya çıkması, süreci hızlandırdı. Mustafa Kemal Paşa, rejim sorununu kökten çözecek hamle için harekete geçti.
Çankaya Köşkü'ndeki Akşam Yemeği Ve Nutuk'taki Anekdot
28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü'nde gerçekleşen tarihi buluşma, Nutuk'ta Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün kendi anlatımıyla şu şekilde aktarılmaktadır: "Gece olmuştu. Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemâlettin Sami ve Hâlit Paşa'lara rastladım... Akşam yemeğine gelmelerini Millî Savunma Bakanı Kâzım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim. İsmet Paşa ile Kâzım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de Çankaya'ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya'ya gittiğim zaman, orada beni görmek üzere gelmiş bulunan Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey'lerle karşılaştım. Onları da yemeğe alıkoydum. Yemek sırasında, 'Yarın Cumhuriyet ilân edeceğiz' dedim."
Gece Boyunca Süren Anayasa Çalışması
Atatürk'ün bu tarihi açıklamasının ardından masadaki heyet karara tam destek verdi. Yemeğin ardından derhal çalışma masasına geçilerek ertesi gün Meclis'e sunulacak olan kanun teklifinin taslağı hazırlandı. Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası'nın bazı maddelerini değiştiren ve "Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyet'tir" hükmünü içeren kanun tasarısını kaleme aldı.
29 Ekim 1923 günü TBMM Genel Kurulu'nda kabul edilen bu tasarıyla Türkiye Cumhuriyeti resmen kuruldu ve Mustafa Kemal Atatürk oy birliğiyle ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
